1992 yılının Mart ayında hem IBM hem de Microsoft çok önemli iki ürün çıkarttılar, biri herkesin bildiği Windows 3.1 diğeri de Windows 3.1′e nispeten daha az kişi tarafından bilinen IBM’in OS2/2.0 sürümü. O dönemlerde şirketlerin yapmış olduğu tercihlere göre bazı firmalar Windows’u bazılarıda OS2/2.0′ı tercih etmişler. Gelgelelim OS2′nin sunduğu rahatlığa alışan birkaç IBM çalışanı “unofficial” olarak Windows 3.1 üzerinde OS2/2.0 ‘da kullanılan Masaüstü Ortamı olan “Workplace Shell“‘in bir benzerini Windows 3.1 için geliştirmişler ve böylece ilk Masaüstü Kabuğu ortaya çıkmış (belki daha eskilerde bunun benzeri bir durum yaşanmıştır fakat bulabildiğim en eski kaynak buydu, bildiklerinizi yorum olarak yazabilirsiniz). Birkaç Google git-gelinin ardından o dönemlerde yazılmış kodları dahi buldum :) Aşağıdaki ekran görüntüsünde solda Windows 3.1 orjinal hali ve yanında Windows 3.1 üzerinde çalışan “Workplace Shell” Kabuğu yer alıyor. (“Workplace Shell”‘in içinde geçen “Shell” bizim konumuz olan kabuk değil, “Workplace Shell” OS2/2.0 ‘ın masaüstü ortamının adı)

Masaüstü Kabuğu (Desktop Shell) işte tam bu işe yarayan bir teknoloji, Masaüstü için ana sistemin size sunduğu teknolojilerden yararlanıyorken üzerinde farklı bir çalışma ortamı kurabiliyorsunuz. (Masaüstü Kabuğu, tema, simge stili, renk değiştirme gibi basit işlevlerin ötesinde bir teknoloji, bu kavramları karıştırmamak gerekli).

Uzun bir dönem Masaüstü Kabuğu gibi teknolojilerden haberdar olmamamızın sebebi biraz da ticari kaygıları gidermek üzere atılmış adımlar; halen günümüzde birçok bilgisayar kullanıcısının Windows kullandığını hesaba katarsak, Masaüstü teknolojilerindeki eğilimin de öncelikle Microsoft çalışanları tarafından belirlendiğini söyleyebiliriz.

Windows 95 ile birlikte Masaüstü’nün bir Dosya Yöneticisi gibi kullanılmasına olanak sağlayan Microsoft, bu yöntemi ilk bulan/uygulayan olmasa da, bu şekilde bir masaüstü ile birlikte en çok kullanıcıya ulaşma başarısını yakalamıştı. Buna bağlı olarak özgür yazılım dünyasın da ticari anlamda iş üreten diğer büyük yazılım şirketleri de Masaüstü kavramlarını Windows 95’i baz alarak gerçekleştirdiler. O dönemlerde ortaya çıkan tüm ürünlerin hemen hemen hepsi Windows 95/98 ailesi ile kullanılan Masaüstü Teknolojilerini destekler vaziyetteydi.

Günümüzde ise bu süreç yavaş yavaş eski haline dönmeye başladı; masaüstünü daha etkin kullanmak için yapılan çalışmalar, daha verimli çalışma imkanları sunan kullanışlılığı arttıran teknolojiler ve yeni bilgisayarların sahibi olduğu işlemci gücü de hesaba katılınca, sadece dosya yöneticisi olarak iş yapacak bir masaüstü günden güne ilgimizi yitirmeye başladı.

Aynı temele dayanan fakat farklı amaçlara hizmet edebilecek masaüstleri yaratmak için eski günlere, Masaüstü Kabuklarına geri dönüyoruz.

Peki buralara nasıl geldik ?

Masaüstü’nün tarihine göz atarsak, karşımıza, günümüzde kullanılan bir çok teknolojiyi hayata geçiren Xerox‘un Palo Alto’daki Araştırma ve Geliştirme Merkezi PARC çıkıyor. PARC’ta geliştirilmiş olan ve günümüz bilgisayarlarında kullandığımız hemen hemen bütün işletim sistemlerinin “Masaüstü” teknolojisine temel olan ilk masaüstü, aşağıda ekran görüntüsünü bulabileceğiniz “Xerox 8010 Star“.

Kaba hatları ile ele aldığınızda şu an kullandığımız masaüstlerinden çok büyük bir farkları yok aslında; bir pencere yönetim sistemine ve bir masaüstü alanına (ki bu alana simgeler, dosyalar/dizinler ve kısayollar koyabiliyorsunuz) sahip 1981 yılında bilgisayar dünyasına damgasını vuran Xerox 8010 Star’ın…

Gelgelelim özellikle son yıllarda masaüstünün daha fazla işlev barındırabilmesi, daha kullanışlı ve verimli olabilmesi için yapılan köklü değişiklikler bulunuyor; bu konuda özellikle beni ve Linux camiasını yakından ilgilendiren önemli bir adımı, geçtiğimiz yıllarda ilk sürümü kullanıcılara sunulan Plasma Masaüstü Kabuğu ile gördük. Plasma ile birlikte KDE, masaüstünün sadece dosyalarımız ya da kısayollarımız için kullanılamayacak kadar değerli bir alan olduğunu gösterdi bizlere.

KDE artık bir Masaüstü Ortamı (Desktop Environment) olarak anılmak yerine Yazılım Paketi (Software Compilation) olarak lanse ediliyor. Sunduğu bir çok hazır yazılım ve bunların birlikte çalışmasını sağlayan gelişmiş altyapısı ile birlikte bu ünvanı hak ettiğini düşündüğüm KDE’nin, kabuk (shell) olarak sunduğu Plasma için farklı iki ana çalışma alanı bulunuyor. Aşağıda bu iki farklı çalışma alanını görüyorsunuz. (soldaki normal bir bilgisayar kullanıcısının ihtiyaçları için şekillenmiş olan Masaüstü Çalışma Alanı, bir sonraki ise özellikle kısıtlı ekran boyutlarına sahip Netbook’lar için tasarlanmış Netbook Çalışma Alanı).

Biri masaüstü diğeri de netbooklar için hazırlanmış bu çalışma alanları dışında bu günlerde KDE geliştiricileri yeni bir proje üzerinde çalışıyor; Plasma Active olarak lanse edilen proje, özellikle mobil aygıtlar için tasarlanıyor ve KDE‘nin, Plasma‘nın, Qt‘nin sunduğu son teknolojileri kullanacak şekilde geliştiriliyor. Plasma Active ile birlikte, birkaç prototip görüntüsü ve bir de videosu geliştiricilere sunulan Contour adında bir de kabuk bulunuyor;

Contour Concept Prototype

Bunların dışında tanımların biraz daha yerlerine oturabilmesi adına Masaüstü Kabuklarına bir başka popüler örnek olarak GNOME 2.X üzerine kurulmuş olan Ubuntu Unity Shell örnek olarak gösterilebilir; aşağıda solda öntanımlı GNOME Masaüstünü ve yanında Ubuntu tarafından geliştirilmiş olan Unity Kabuğunu görebilirsiniz:

Ayrıca GNOME 3.0′ın da GNOME temeli üzerinde kendine has bir Kabuk olan GNOME Shell kullandığını hatırlatalım.

GNOME ve KDE‘nin dışında bu tip bir yaklaşım sergileyen HP, Palm‘ı satın aldıktan sonra Palm tarafından geliştirilen Linux tabanlı webOS’u ürettiği her donanım için kullanılabilir yapmayı planladığını açıkladı. Bu bağlamda Windows kullanıcıları için kullanılabilecek bir webOS Kabuğu hazırlaması bekleniyor.

Bu yazıyı hazırlarken faydalandığım ve masaüstü gelişimi ile ilgili 1981-2009 yılları arasında kullanıma sunulmuş masaüstleri ile ilgili çok detaylı bir yazıyı burada bulabilirsiniz. Ayrıca Masaüstü ortamları ile ilgili geniş bir arşive toastytech.com adresinden ulaşabilirsiniz.

JD’nin Pardus görüşleri;

Pardus genel olarak Türk kullanıcılar için tasarlanmış yeni bir Türkçe Linux dağıtımı. Görünüşe göre Pardus yeni kullanıcı ile ileri seviye bir Linux kullanıcısı arasındaki kullanıcılar için tasarlanmış. İlk olarak iyi özelliklerden bahsedelim;

Ciddi olarak neredeyse kusursuz ve kolay kullanışlı kurulum yazılımı Fedora ile gelen Anaconda‘dan, Ubuntu ile gelen Ubiquity‘den ya da Debian ve ArchLinux kurulum yazılımlarından daha kolay. Kurulum yazılımı (YALI) öntanımlı olarak KDE 3.5.10 ve neredeyse aklınıza gelebilecek tüm codec paketlerini sisteme kuruyor; Divx, QuickTime, RealPlayer, WindowsMediaPlayer, Flash ve Java hepsi yükleniyor. Ve unutmadan DVD decyrpt öntanımlı geliyor. Yüzde yüz emin değilim ama sanırım ATI ve Nvidia için kapalı kaynak sürücülerini de öntanımlı içeriyor.Kurulum yazılımına geri dönersek; yeni bir kullanıcı ile ileri seviye bir kullanıcının ihtiyaçlarını harmanlamış ve bunları etkileyici bir dille sunuyor.

Masaüstüne geldiğimizde herşey çok güzel, güzelden kastım harika bir turuncu tema, mavi-gri karışımı bir KDE renk teması, harika bir paket yöneticisi arayüzü ve yapılandırma sihirbazı bulunuyor. Bu arada kolay paket yapabiliyor olmak gayet akla yatkın ArchLinux’taki kadar kolay olmasada; kesinlikle Debian’ın deb ya da RedHat’ın rpm paket yapımından daha kolay olduğunu söyleyebilirim.

Kötü özelliklerinden bahsedecek olursak;

Kurulum gerçekten çok yavaş, benim için kendi makinemde (ki gayet güçlü bir makineye sahibim -makine detaylarını veriyor-) Ubuntu’nun kurulması ortalama 20 dk. alıyor; Pardus ise 45 ila 50dk arasında kurulabiliyor. Kişisel olarak söyleyebilirim ki bu süre elde ettiğiniz sonuca değiyor fakat bazı insanlar kurulumun daha hızlı olmasını isteyebilir. GNOME ya da KDE4 kurmak & kullanmak çok zor, herhangi bir yerden ne kurulacağını seçemiyorsunuz. GNOME için tanımlanmış bir paket deposu yok ve sanıyorum KDE4′ü de kaynak kodundan derlemek zorundasınız. Bunu pek beğenmedim fakat en azından birşeylerin otomatik yapılması gerekiyor. Ayrıca iyi yanlarından bahsederken değindiğim gibi PiSi paket formatı PKGBUILD ‘ten daha kolay olmasa da kesinlikle deb ya da rpm’den daha kolay.

Sonuç olarak benden 9 puan alıyor, neden 10 almadığına gelince size masaüstü yöneticisi seçme imkanı sunmuyor; ki bu bazen bazı kullanıcılar için en büyük problem haline gelebiliyor; sizin de bildiğiniz gibi bazı insanlar KDE iyi der bazıları kötü. İleri seviye kullanıcı için ise 10 üzerinden 4 veriyorum; Ubuntu kadar kötü olmasa da, birşeyler derlemek için kurmanız gerekenler çok fazla, kendi paketlerinizi yapmak pek kolay değil, paket deposunda gördüğüm kadarı ile pek fazla paket yok; Türk hükümeti tarafından geliştiriliyor olmasına rağmen bu yönden bakıldığında küçük bir projeymiş gibi gözüküyor. Ayırca yine 9 veriyorum ki kırdığım 1 puan yılın neredeyse 2009 olduğu bu dönemlerde KDE4 ile kurulabilen bir hali olmayışından. Bu işi ekstra bir Cd ya da DVD  ve kurulumda seçim olanağı ile çözebileceklerini düşünüyorum.

Yazılım seçimleri için 6 veriyorum çünkü yüklü yazılımlar gayet güncel; Firefox gibi. Komünite işleri için 1.5 puan veriyorum; gördüğüm kadarı ile forumları yok, wiki ise görünüşte güzel olmasına rağmen Ubuntu,ArchLinux ya da Fedora wikisi ile karşılaştırılamayacak kadar az içerik var, IRC kanalı ise söylemesi üzücü ama tam bir şaka; en son iki ay önce uğradığımda sadece sekiz kişi vardı, sekiz ! Size yardıma hazır çok fazla bir komünite yok anlayacağınız. Çok fazla yardım ihtiyacınız olmasa da durum bu. Performans ile ilgili ise pek bir test yapadım ne yazık ki.

Jeremy’nin Pardus görüşleri;

Öncelikle kurulum yazılımı muhteşem, göümülü teması ile sanki gerçek üstü bir yapısı var. Kendi dilini bir yerlerde ayrıca seçmeye alışık olmayan bir Amerikalı için ilk kez bir Linux dağıtımında İngilizce dilini ayrıca seçmek durumunda kaldım, ki normalde bu düşünemeyeceğiniz birşey. Sonunda biri bizleri dışladı. Fakat kurulum yazılımının güzelliği yanında kurulum korkunç derecede yavaştı, kurulum sırasında Mandrake’de de gördüğüm Pardus’un önemli özellikleri ile ilgili bilgi verici güzel slaytlar olmasına rağmen yaklaşık bir saatimi aldı. JD: Benim görüşlerimde atladığım bir nokta var; aslında bir forumları varmış fakat o da yeterince aktif değil.

Framebuffer dizüstü bilgisayarımda çalışmadı, zannedersem sadece Ubuntu ile 1024×768 çözünürlükte kullanabilmiştim fakat Pardus’ta 800×600′de kullanabildim ve herseferinde bu ayarı yenilemek zorunda kaldım. Gerçi bu sorun benim makinem ile de ilgili olabilir. KDE 3.5.10 bence iyi bir seçim, çünkü benim favori masaüstü ortamım KDE ve görünüşe bakılırsa KDE4 şu an için piyasaya sürülebilecek durumda değil . İlk defa giriş yaptığınızda sizi Kaptan karşılıyor, alt tarafta şişko bir kaptan figürü olan iyi tasarlanmış bir arayüz ve ilk girişte yapmanız gereken önemli işleri hızlıca yapabiliyorsunuz ki diğer dağıtımlarda da olması gereken bir özellik. Ve asıl şok şimdi geliyor ki benim meşhur olmayan berbat Broadcom 43xx kablosuz ağ kartımı bu uzaktaki çok uzaktaki yeni kullanıcı dağıtımı Pardus kurulumdan hemen sonra kullanılabilir hale getirdi. Ubuntu’daki gibi yasaklanmış sürücüleri açmak, yeni depolar eklemek ya da firmware sürücüleri aramak zorunda kalmadım. Kurdum ve çalıştı !

Anahtar zinciri ise tıpkı Mac OSX’deki gibi biryerlerde birşey yapmak istediğinizde bir pencere ile parolanızı soruyor ve sizi daha fazla rahatsız etmiyor. JD: Debian’da da aynı. Ağ yöneticisini kullanıyorlar fakat KDE’yi en son kullandığımdakinden farklı bir şekilde çok daha kullanıcı dostu olmuş. Güzel değişiklikler yapılmış. KNetwork yazılar üzerine kurulu idi, Pardus takımı ise güzel dokunuşlar ile daha grafiksel bir arayüz hazırlamışlar. Yakuake’nin öntanımlı olarak kurulu gelmesine çok sevindim ki benim favori programlarımdan biridir. TASMA ise değiştirilmiş KControl’den farklı olmasına rağmen daha güzel olmuş.

JD: Görünüşe göre Pardus herşeyde bir değişiklik yapmış fakat hepsi iyi yönde olmuş daha kötüye gitmemiş.

Yeni kurulum yapmış birinin açtığı Firefox’ta; adres çubuğuna about:plugins yazarak kaydırma çubuğunu hareket ettirmesi yüzümde bir tebessüme neden oldu. Pisi ‘nin tam olarak nasıl okunduğunu bilmiyorum fakat Paket yöneticisi fena değil. Sanırım python tabanlı bir GUI kullanılmış, bana kalırsa Gentoo Portage takımı ile görüşmeliler  ve onların yaptığı gibi bir çalışma yapmalılar;hız konusunda. Hız gerçekten acı verici durumda. Paket yapma konusunda ise Rpm ve Deb’den iyi olmalarına rağmen PKGBUILD ya da EBUILD ‘den daha karışık ve zorlar. JD: Ayrıca XML de her zaman kötüdür. Ayrıca bazı oyunlar aradım ve bulamadım (Enemy territory gibi) fakat bunun sınırlı kaynak nedeniyle olabileceğini düşünyorum sonuçta bir oyun ortalama 600- 700 mb civarında. Sunucuda barındırmak masraflı olabilir.

Benim puanlamama gelince genel anlamda 10 puan veriyorum, evet tam olarak mükemmel denilemez fakat bana kalırsa Ubuntu’dan daha ileri bir durumda. İleri seviye kullanıcılar için ise 7 puan veriyorum; sistemde kurulu olması gereken geliştirme araçlarının öntanımlı yüklü olmaması ileri seviye kullanıcılar için bir eksi. JD: Daha önce de dediğim gibi iki Cd ya da DVD ile bu sorunu çözebileceklerini düşünüyorum. Bana kalırsa Ubuntu’daki gibi build.essentials benzeri bir yapı olsa ve sadece bir hareket ile gerekli tüm geliştirme araçlarını kurabiliyor olsakta yeterli. Ayrıca 2 puan da çok yavaş olan kurulum süreci için ve güncellemelerdeki ( ya da paket kurulumlarındaki) yavaşlık için veriyorum. Yazılım seçimleri için ise 7 veriyorum; öyle ki bilmediğiniz bir codec için bile gerekli yazılımlar yüklenmiş geliyor. Komünite için 5 veriyorum; wiki güzel gözüküyor, Ubuntu’daki kadar olmasa da forumda da bir hareket var; yani demek istediğim Ubuntu forumda sadece eski kayıtları arayarak bile çözüme gidebiliyorsunuz.IRC senin dediğin gibi ölü fakat IRC’ye pek önem vermiyorum fakat forumlar tam olarak kullanıldıklarında dev arşivleri ile önemli yerler haline gelebiliyorlar. Performans için ise 5 veriyorum ve genel skor olarak Fedora ile aynı olacaktır -ki tamamen güncelleyemedim- en önemli nedeni de gerçekten çok yavaş olan kurulum / güncelleme süreci.. Ayrıca bir çalışan CD olmaması da kötü olmuş.

Ortak görüşleri  – kapanış -

Pardus daha önce denediğimiz dağıtımlar arasında son kullanıcı için büyük olasılıkla en iyi dağıtım. Ve artık son kullanıcılar için yeni bir şampiyonumuz var ! Ayrıca son kullanıcı için düşündüğünüzde indirmek zorunda olmadığınız koca bir DVD ve yapmak zorunda olmadığınız bir çok ileri seviye kullanıcı işini de unutmamak gerekir. Öyle ki ananenizin evine gidip gönül rahatlığıyla Pardus kurabilirsiniz; ananeniz ortaya çıkacak “yeni güncellemeler var” yazan küçük baloncuklara tıklayıp sistemini güncel tutabilir. Ta ki Pardus projesi bitene ya da Pardus takımından birileri futbola, Pardus geliştirmekten daha fazla önem verene kadar :)

Önümüzdeki günlerde de Aaron Seigo ‘nun konuk olduğu KDE4 konulu bir podcast yayınlayacaklarmış benden söylemesi ;)