April 17, 2011 0

Kabuklu Masaüstü

Günümüz işletim sistemlerinden duymaya alışık olduğumuz bir terim “Desktop Shell” (Masaüstü Kabuğu), biraz tarihi bilgiler ile bu terimin gelişimini inceleyelim;

1992 yılının Mart ayında hem IBM hem de Microsoft çok önemli iki ürün çıkarttılar, biri herkesin bildiği Windows 3.1 diğeri de Windows 3.1′e nispeten daha az kişi tarafından bilinen IBM’in OS2/2.0 sürümü. O dönemlerde şirketlerin yapmış olduğu tercihlere göre bazı firmalar Windows’u bazılarıda OS2/2.0′ı tercih etmişler. Gelgelelim OS2′nin sunduğu rahatlığa alışan birkaç IBM çalışanı “unofficial” olarak Windows 3.1 üzerinde OS2/2.0 ‘da kullanılan Masaüstü Ortamı olan “Workplace Shell“‘in bir benzerini Windows 3.1 için geliştirmişler ve böylece ilk Masaüstü Kabuğu ortaya çıkmış (belki daha eskilerde bunun benzeri bir durum yaşanmıştır fakat bulabildiğim en eski kaynak buydu, bildiklerinizi yorum olarak yazabilirsiniz). Birkaç Google git-gelinin ardından o dönemlerde yazılmış kodları dahi buldum :) Aşağıdaki ekran görüntüsünde solda Windows 3.1 orjinal hali ve yanında Windows 3.1 üzerinde çalışan “Workplace Shell” Kabuğu yer alıyor. (“Workplace Shell”‘in içinde geçen “Shell” bizim konumuz olan kabuk değil, “Workplace Shell” OS2/2.0 ‘ın masaüstü ortamının adı)

Masaüstü Kabuğu (Desktop Shell) işte tam bu işe yarayan bir teknoloji, Masaüstü için ana sistemin size sunduğu teknolojilerden yararlanıyorken üzerinde farklı bir çalışma ortamı kurabiliyorsunuz. (Masaüstü Kabuğu, tema, simge stili, renk değiştirme gibi basit işlevlerin ötesinde bir teknoloji, bu kavramları karıştırmamak gerekli).

Uzun bir dönem Masaüstü Kabuğu gibi teknolojilerden haberdar olmamamızın sebebi biraz da ticari kaygıları gidermek üzere atılmış adımlar; halen günümüzde birçok bilgisayar kullanıcısının Windows kullandığını hesaba katarsak, Masaüstü teknolojilerindeki eğilimin de öncelikle Microsoft çalışanları tarafından belirlendiğini söyleyebiliriz.

Windows 95 ile birlikte Masaüstü’nün bir Dosya Yöneticisi gibi kullanılmasına olanak sağlayan Microsoft, bu yöntemi ilk bulan/uygulayan olmasa da, bu şekilde bir masaüstü ile birlikte en çok kullanıcıya ulaşma başarısını yakalamıştı. Buna bağlı olarak özgür yazılım dünyasın da ticari anlamda iş üreten diğer büyük yazılım şirketleri de Masaüstü kavramlarını Windows 95’i baz alarak gerçekleştirdiler. O dönemlerde ortaya çıkan tüm ürünlerin hemen hemen hepsi Windows 95/98 ailesi ile kullanılan Masaüstü Teknolojilerini destekler vaziyetteydi.

Günümüzde ise bu süreç yavaş yavaş eski haline dönmeye başladı; masaüstünü daha etkin kullanmak için yapılan çalışmalar, daha verimli çalışma imkanları sunan kullanışlılığı arttıran teknolojiler ve yeni bilgisayarların sahibi olduğu işlemci gücü de hesaba katılınca, sadece dosya yöneticisi olarak iş yapacak bir masaüstü günden güne ilgimizi yitirmeye başladı.

Aynı temele dayanan fakat farklı amaçlara hizmet edebilecek masaüstleri yaratmak için eski günlere, Masaüstü Kabuklarına geri dönüyoruz.

Peki buralara nasıl geldik ?

Masaüstü’nün tarihine göz atarsak, karşımıza, günümüzde kullanılan bir çok teknolojiyi hayata geçiren Xerox‘un Palo Alto’daki Araştırma ve Geliştirme Merkezi PARC çıkıyor. PARC’ta geliştirilmiş olan ve günümüz bilgisayarlarında kullandığımız hemen hemen bütün işletim sistemlerinin “Masaüstü” teknolojisine temel olan ilk masaüstü, aşağıda ekran görüntüsünü bulabileceğiniz “Xerox 8010 Star“.

Xerox 8010 Star

Kaba hatları ile ele aldığınızda şu an kullandığımız masaüstlerinden çok büyük bir farkları yok aslında; bir pencere yönetim sistemine ve bir masaüstü alanına (ki bu alana simgeler, dosyalar/dizinler ve kısayollar koyabiliyorsunuz) sahip 1981 yılında bilgisayar dünyasına damgasını vuran Xerox 8010 Star’ın…

Gelgelelim özellikle son yıllarda masaüstünün daha fazla işlev barındırabilmesi, daha kullanışlı ve verimli olabilmesi için yapılan köklü değişiklikler bulunuyor; bu konuda özellikle beni ve Linux camiasını yakından ilgilendiren önemli bir adımı, geçtiğimiz yıllarda ilk sürümü kullanıcılara sunulan Plasma Masaüstü Kabuğu ile gördük. Plasma ile birlikte KDE, masaüstünün sadece dosyalarımız ya da kısayollarımız için kullanılamayacak kadar değerli bir alan olduğunu gösterdi bizlere.

KDE artık bir Masaüstü Ortamı (Desktop Environment) olarak anılmak yerine Yazılım Paketi (Software Compilation) olarak lanse ediliyor. Sunduğu bir çok hazır yazılım ve bunların birlikte çalışmasını sağlayan gelişmiş altyapısı ile birlikte bu ünvanı hak ettiğini düşündüğüm KDE’nin, kabuk (shell) olarak sunduğu Plasma için farklı iki ana çalışma alanı bulunuyor. Aşağıda bu iki farklı çalışma alanını görüyorsunuz. (soldaki normal bir bilgisayar kullanıcısının ihtiyaçları için şekillenmiş olan Masaüstü Çalışma Alanı, bir sonraki ise özellikle kısıtlı ekran boyutlarına sahip Netbook’lar için tasarlanmış Netbook Çalışma Alanı).

Biri masaüstü diğeri de netbooklar için hazırlanmış bu çalışma alanları dışında bu günlerde KDE geliştiricileri yeni bir proje üzerinde çalışıyor; Plasma Active olarak lanse edilen proje, özellikle mobil aygıtlar için tasarlanıyor ve KDE‘nin, Plasma‘nın, Qt‘nin sunduğu son teknolojileri kullanacak şekilde geliştiriliyor. Plasma Active ile birlikte, birkaç prototip görüntüsü ve bir de videosu geliştiricilere sunulan Contour adında bir de kabuk bulunuyor;

Contour Concept Prototype

Bunların dışında tanımların biraz daha yerlerine oturabilmesi adına Masaüstü Kabuklarına bir başka popüler örnek olarak GNOME 2.X üzerine kurulmuş olan Ubuntu Unity Shell örnek olarak gösterilebilir; aşağıda solda öntanımlı GNOME Masaüstünü ve yanında Ubuntu tarafından geliştirilmiş olan Unity Kabuğunu görebilirsiniz:

Ayrıca GNOME 3.0′ın da GNOME temeli üzerinde kendine has bir Kabuk olan GNOME Shell kullandığını hatırlatalım.

GNOME ve KDE‘nin dışında bu tip bir yaklaşım sergileyen HPPalm‘ı satın aldıktan sonra Palm tarafından geliştirilen Linux tabanlı webOS’u ürettiği her donanım için kullanılabilir yapmayı planladığını açıkladı. Bu bağlamda Windows kullanıcıları için kullanılabilecek bir webOS Kabuğu hazırlaması bekleniyor.

Bu yazıyı hazırlarken faydalandığım ve masaüstü gelişimi ile ilgili 1981-2009 yılları arasında kullanıma sunulmuş masaüstleri ile ilgili çok detaylı bir yazıyı burada bulabilirsiniz. Ayrıca Masaüstü ortamları ile ilgili geniş bir arşive toastytech.com adresinden ulaşabilirsiniz.

 

Leave a Reply